Inngangur: upphaf greindarprófa
Greindarprófanir eiga sér ríka og margslungna sögu sem spannar meira en öld. Allt frá brautryðjendastarfi Alfreds Binet í Frakklandi upp úr 1900 til þróaðra prófa nútímans endurspeglar saga greindarprófa breyttan skilning á greind, sálfræði og mannlegri hugsun. Í þessari grein er farið yfir helstu áfangana sem mótuðu greindarpróf nútímans.
Alfred Binet og fyrsta greindarprófið (1905)
Saga greindarprófa hefst með Alfred Binet, frönskum sálfræðingi sem ásamt samstarfsmanni sínum, Théodore Simon, bjó til fyrsta nothæfa greindarprófið árið 1905. Að beiðni franskra stjórnvalda, sem vildu finna börn sem þyrftu á sérkennslu að halda, þróaði Binet próf sem mældi greindaraldur, það er vitsmunaþroska barns miðað við lífaldur þess.
Nálgun Binets
Próf Binets var byltingarkennt vegna þess að það:
- Mældi hagnýta greind frekar en bóklega þekkingu
- Notaði aldurshæf verkefni sem þyngdust smám saman
- Miðaði að því að greina námserfiðleika, ekki að raða fólki eftir greind
- Lagði áherslu á að efla mætti greind með menntun
Binet varaði sérstaklega við því að prófið væri notað til að stimpla börn varanlega sem „greind“ eða „ógreind“ og lagði áherslu á að greind væri mótanleg og undir áhrifum frá umhverfi og menntun.
Stanford-Binet prófið (1916)
Árið 1916 aðlagaði Lewis Terman við Stanford-háskóla próf Binets að bandarískum aðstæðum og til varð Stanford-Binet greindarprófið. Með þessari aðlögun kom fram hugtakið greindarvísitala (IQ), sem var reiknuð svona:
Greindarvísitala = (greindaraldur / lífaldur) × 100
Samkvæmt þessari formúlu fékk 10 ára barn sem stóð sig eins og 12 ára barn greindarvísitöluna 120. Stanford-Binet varð hefðbundna greindarprófið í Bandaríkjunum í áratugi og er enn í notkun, nú í fimmtu útgáfu.
Greindarpróf Wechslers (1939 til dagsins í dag)
David Wechsler gjörbylti greindarprófunum árið 1939 með Wechsler-Bellevue greindarprófinu, sem síðar þróaðist yfir í greindarpróf Wechslers fyrir fullorðna (WAIS) og greindarpróf Wechslers fyrir börn (WISC).
Nýjungar Wechslers
- Frávikagreindarvísitala: Í stað greindaraldurs komu frávikstölur byggðar á staðalfráviki
- Heildargreindarvísitala: Sameinaði mállega og verklega (óyrta) kvarða
- Margar vísitölur: Gaf niðurstöður fyrir ólík vitræn svið
- Aldursleiðrétt viðmið: Bar niðurstöður saman við jafnaldra
Greindarpróf Wechslers urðu gullstaðallinn í greindarmælingum og eru enn mest notuðu faglegu greindarprófin, nú í fjórðu útgáfu (WAIS-IV og WISC-V).
Fyrri heimsstyrjöldin og fjöldaprófanir (1917-1918)
Í fyrri heimsstyrjöldinni voru greindarpróf í fyrsta sinn notuð í stórum stíl. Bandaríski herinn þróaði prófin Army Alpha (fyrir læsa hermenn) og Army Beta (fyrir ólæsa hermenn eða hermenn sem töluðu ekki ensku) til að:
- Finna liðsforingjaefni
- Skipa hermönnum í viðeigandi hlutverk
- Sigta út þá sem voru óhæfir til herþjónustu
Yfir 1.7 milljónir hermanna þreyttu prófin, sem sýndi að hægt væri að leggja greindarpróf fyrir í gríðarlegum mæli. Prófin leiddu þó einnig í ljós menningarlega skekkju og vöktu deilur um mun á greind milli hópa.
Þáttagreining ryður sér til rúms (um 1930-1950)
Sálfræðingar tóku að beita tölfræðilegum aðferðum til að skilja formgerð greindar:
Charles Spearman (1904)
Spearman setti fram kenninguna um „g-þáttinn“ (almenna greind), þess efnis að allir vitrænir hæfileikar eigi sér sameiginlegan undirliggjandi þátt. Kenningin hefur enn mikil áhrif.
Louis Thurstone (1938)
Thurstone greindi sjö „frumhæfileika hugans“:
- Málskilningur
- Orðaflæði
- Talnaleikni
- Rúmsýn
- Tengslaminni
- Skynjunarhraði
- Rökhugsun
Raymond Cattell (1963)
Cattell gerði greinarmun á tvenns konar greind:
- Flæðandi greind (Gf): Meðfædd rökhugsunargeta, tiltölulega óháð menntun
- Kristölluð greind (Gc): Þekking og færni sem fólk aflar sér með reynslu og menntun
Nútímakenningar um greind (frá um 1980 til dagsins í dag)
Kenningar samtímans ná út fyrir hefðbundin greindarpróf:
Fjölgreindarkenning Howards Gardners (1983)
Gardner setti fram átta aðgreindar tegundir greindar:
- Málgreind
- Rök- og stærðfræðigreind
- Rýmisgreind
- Tónlistargreind
- Líkams- og hreyfigreind
- Samskiptagreind
- Sjálfsþekkingargreind
- Umhverfisgreind
Kenningin hefur haft mikil áhrif í skólastarfi en verið gagnrýnd fyrir skort á reynslurökum og fyrir að vera erfið í mælingu.
Þríþáttakenning Roberts Sternbergs (1985)
Sternberg setti fram þrjár tegundir greindar:
- Greinandi greind: Hefðbundin bókleg greind
- Skapandi greind: Hæfni til að fá nýjar hugmyndir
- Hagnýt greind: „Veraldarvit“ og lausn raunverulegra vandamála
Tilfinningagreind (upp úr 1990)
Daniel Goleman gerði hugtakið tilfinningagreind (EQ) vinsælt, en það vísar til hæfninnar til að skilja og stjórna tilfinningum. Tilfinningagreind tengist greindarvísitölu en er sérstök tegund greindar.
Stafræna byltingin: greindarpróf á netinu (frá um 2000 til dagsins í dag)
Með tilkomu netsins urðu greindarpróf aðgengileg almenningi:
- Aðgengi: Próf opin öllum sem hafa netaðgang
- Lægri kostnaður: Ókeypis eða ódýr valkostur við dýr fagleg próf
- Stór úrtök: Möguleiki á gríðarstórum viðmiðunarúrtökum
- Sjálfvirk stigagjöf: Niðurstöður og greining strax
Prófum á netinu fylgdu þó líka nýjar áskoranir:
- Skortur á yfirsetu og gæðaeftirliti
- Óþekkt réttmæti og áreiðanleiki
- Sjálfvalin og hugsanlega skekkt úrtök
- Misjöfn gæði prófa
Þróun samtímans
Greindarpróf nútímans halda áfram að þróast:
Tölvustudd aðlögunarpróf
Próf sem laga erfiðleikastigið að frammistöðu og gefa nákvæmari mælingu með færri spurningum.
Samþætting við taugavísindi
Heilamyndgreining og rannsóknir í taugavísindum veita nýja innsýn í líffræðilegar undirstöður greindar.
Menningarnæmi
Aukin vitund um menningarlega skekkju hefur leitt til þróunar menningaróháðra prófa og prófa með lágmarks menningaráhrifum.
Mat á mörgum hæfileikum
Nútímapróf meta í auknum mæli mörg vitræn svið í stað einnar greindarvísitölu.
Deilur og gagnrýni
Greindarpróf hafa sætt gagnrýni í gegnum alla sögu sína:
- Menningarleg skekkja: Prófin geta hyglað ákveðnum menningarhópum
- Erfðir eða umhverfi: Deilur um áhrif erfða annars vegar og umhverfis hins vegar
- Misnotkun: Prófin hafa verið notuð til að réttlæta mismunun eða takmarka tækifæri
- Þröng skilgreining: Prófin ná ekki endilega utan um alla breidd mannlegrar greindar
- Stimplun: Hætta á að fólk sé smættað niður í eina tölu
Lærdómur sögunnar
Saga greindarprófa kennir okkur eftirfarandi:
- Greind er flókin og margþætt
- Próf eru verkfæri, ekki algildir mælikvarðar
- Menningar- og umhverfisþættir skipta máli
- Hægt er að efla greind
- Nota ber próf á siðlegan og viðeigandi hátt
Lokaorð
Saga greindarprófa endurspeglar síbreytilegan skilning okkar á mannlegri hugsun. Allt frá hagnýtu matstæki Binets til þróaðra prófa nútímans, sem ná yfir mörg svið, hafa greindarpróf bæði aukið vísindalegan skilning og vakið mikilvægar umræður. Á meðan við höldum áfram að fínpússa aðferðir okkar og kenningar er markmiðið óbreytt: að skilja betur og styðja við vitsmunaþroska mannsins.
Nánari upplýsingar finnur þú í greinum okkar Tegundir greindarprófa og Að skilja greindarvísitölu.
Heimildir
- Binet, A., & Simon, T. (1905). Méthodes nouvelles pour le diagnostic du niveau intellectuel des anormaux. L'Année Psychologique, 11, 191-244.
- Terman, L. M. (1916). The Measurement of Intelligence. Boston: Houghton Mifflin.
- Wechsler, D. (1939). The Measurement of Adult Intelligence. Baltimore: Williams & Wilkins.
- Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York: Basic Books.
- Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence. Cambridge: Cambridge University Press.